1 00:00:00,230 --> 00:00:03,990 Het Duitsland van 1900 zag er enorm uit met die Elzas 2 00:00:03,990 --> 00:00:06,310 Lotharingen met chilesië met oostpruisje. 3 00:00:06,310 --> 00:00:10,830 Het was een enorm land en kijk eens wat er van overgebleven is. 4 00:00:11,070 --> 00:00:15,670 Daar zie je aan dat het voeren van oorlogen dat je dat beter in 5 00:00:15,670 --> 00:00:18,030 het algemeen niet kunt doen, want dan heb jij loopt altijd 6 00:00:18,030 --> 00:00:21,190 kans dat je verliest en dan raak je enorm veel Terry tour kwijt. 7 00:00:21,670 --> 00:00:29,350 Het volwassen kunt u mij horen. Van harte welkom en fijn dat je 8 00:00:29,350 --> 00:00:32,070 luistert naar de eerste aflevering in een reeks van 6 9 00:00:32,229 --> 00:00:36,190 van de Van dom tot dom podcast. Dat is een podcast die we maken 10 00:00:36,190 --> 00:00:38,630 Samen met de Volkskrant en Pardataire reizen. 11 00:00:39,230 --> 00:00:41,990 Afgelopen week is een reis gezelschap op reis gegaan van 12 00:00:42,030 --> 00:00:46,030 Utrecht naar Milaan en elke dag luisterden zij In de bus naar 13 00:00:46,030 --> 00:00:48,950 een college van Maarten van Rossem over de hoogte en de 14 00:00:48,950 --> 00:00:52,590 dieptepunten van Europa. De komende tijd gaan we die 15 00:00:52,590 --> 00:00:55,470 colleges hier ook als losse podcast publiceren. 16 00:00:55,710 --> 00:00:59,030 En vandaag starten we dus met de allereerste en die gaat over 17 00:00:59,070 --> 00:01:01,470 Duitsland. Duitsland ja. 18 00:01:02,470 --> 00:01:06,270 Nou ja, het zijn dus in principe. 6 onderwerpen Als ik 19 00:01:06,270 --> 00:01:09,710 het me goed herinner. En één van die onderwerpen is 20 00:01:09,710 --> 00:01:11,470 het raadsel. Duitsland. 21 00:01:12,630 --> 00:01:14,670 Wat Duitsland stond eigenlijk bekend. 22 00:01:15,350 --> 00:01:20,470 Of was in velerlei ogen was Duitsland een een ja, vooral een 23 00:01:20,470 --> 00:01:23,910 rommelig land. Duitsland bestond tukuiten nog 24 00:01:23,910 --> 00:01:27,150 enorme hoeveelheid te betrekkelijk kleine politieke. 25 00:01:28,720 --> 00:01:31,960 Eenheden kijk 2 grote Beieren en en Pruisen. 26 00:01:32,910 --> 00:01:35,350 Ja. Dat was al even zo. 27 00:01:36,920 --> 00:01:40,640 In Duitsland met name Duitsland bestond als nazi als 28 00:01:40,640 --> 00:01:43,000 samenhangende nazi bestond Duitsland niet. 29 00:01:43,000 --> 00:01:45,640 Dat moet Iedereen zo goed realiseren. 30 00:01:46,160 --> 00:01:49,800 Nogmaals, Het was een verzameling kleine eenheden met 31 00:01:49,800 --> 00:01:52,640 twee betrekkelijk grote eenheden die ik uiteindelijk Natuurlijk 32 00:01:52,640 --> 00:01:56,640 ook leiding hebben gegeven aan de eenwording van de later natie 33 00:01:56,640 --> 00:02:02,520 die er nog niet was, maar en In de vroege 19e eeuw was Duitsland 34 00:02:02,520 --> 00:02:05,800 nog niet een. Nazi zoals wij die kennen? 35 00:02:06,830 --> 00:02:11,030 En die hij wonderlijke avonturen zal beleven, hè? 36 00:02:11,030 --> 00:02:14,350 Duitsland was nog wat wij ervan denken. 37 00:02:14,350 --> 00:02:17,270 Duitsland was nog. Echt bier en Maya. 38 00:02:18,110 --> 00:02:20,950 Ik denk dat de Mensen In de bus die allemaal een telefoon bij 39 00:02:20,950 --> 00:02:24,790 zich hebben, dacht dames en heren trouwens, ik maakte ik doe 40 00:02:24,790 --> 00:02:27,670 deze opname en zittend in een Audi. 41 00:02:27,670 --> 00:02:30,630 We hebben speciaal voor het Duitsland programma hebben we 42 00:02:30,630 --> 00:02:34,390 een Duitse autootje ingehuurd, een heel goede akoestiek van, 43 00:02:34,390 --> 00:02:38,440 dan kan ik wel zeggen. Maar het beste kunt u eigenlijk 44 00:02:38,440 --> 00:02:43,040 even op uw telefoon kijken naar een schilder die heet Karl 45 00:02:43,040 --> 00:02:44,990 Spitsweek. Ja, het zijn hele aardige 46 00:02:44,990 --> 00:02:47,870 schilderijen, en Ik denk dat je die het beste kunt 47 00:02:47,870 --> 00:02:50,830 karakteriseren als bierama Het is. 48 00:02:51,030 --> 00:02:54,350 Hij heeft een schitterend portret gemaakt van een zondagse 49 00:02:54,350 --> 00:02:58,230 wandeling van een familie en daar zie je alles wat Duitsland 50 00:02:58,270 --> 00:03:01,390 toen nog niet was. Duitsland was een rustig 51 00:03:01,790 --> 00:03:07,070 burgerlijk land met burgerlijke normen, enzovoort de hele. 52 00:03:07,910 --> 00:03:10,990 Het waren de de het verschrikkelijke Duitsland. 53 00:03:10,990 --> 00:03:14,310 Dat was zelfs aan de Horizon nog niet zichtbaar. 54 00:03:15,350 --> 00:03:17,990 Je kunt, Het was Natuurlijk ook in die tijd ook een andere 55 00:03:17,990 --> 00:03:19,590 schilder. Kunt u ook even opzoeken? 56 00:03:19,590 --> 00:03:23,190 Dat is frederique, daar heb ik wel eens eerder over gehad op 57 00:03:23,190 --> 00:03:25,590 allerlei terreinen en plaats van een groot schilder. 58 00:03:25,590 --> 00:03:28,390 Misschien 1 grote schilder dan speechweek behaald, andere 59 00:03:28,390 --> 00:03:33,470 ambities en. Frederique is te beschouwen als 60 00:03:33,470 --> 00:03:36,950 een romantische schulden. Het is een soort sombere hoge 61 00:03:36,950 --> 00:03:38,670 romantiek. Ik denk dat je het zo kunt 62 00:03:38,670 --> 00:03:41,950 beschouwen, maar. Nee, er heeft één schilderij 63 00:03:41,950 --> 00:03:45,750 Gebaak, dan zie je een een gruwelijk duister denibles en op 64 00:03:46,470 --> 00:03:49,190 de voorgrond zie je een besneeuwd paadje en op dat 65 00:03:49,230 --> 00:03:53,070 paadje loopt de Franse soldaat. En die Franse soldaat Tiraat 66 00:03:53,070 --> 00:03:58,350 richting het gruwelijke donkere denimals dus je begrijpt, de 67 00:03:58,350 --> 00:04:02,630 Franse soldaat zal tenslotte nietwaar gruwelijke eenzaam 68 00:04:02,630 --> 00:04:05,790 omkomen in een groot Duits donker denneples. 69 00:04:05,790 --> 00:04:09,350 Het is slechts een sterke symbolische werking. 70 00:04:09,350 --> 00:04:13,670 Duitsland is dieper groter, gevaarlijker, Misschien wel dan 71 00:04:14,110 --> 00:04:17,630 de Franse natie. Nu was het zo dat Napoleon al 72 00:04:17,630 --> 00:04:20,510 een flinke opruiming in Duitsland had gehouden tussen al 73 00:04:20,510 --> 00:04:23,480 die kleine. Eenheden maar Duitsland was 74 00:04:23,480 --> 00:04:27,830 absoluut niet de. Het land wat het zou worden, wat 75 00:04:27,830 --> 00:04:31,110 dat moest eerst worden gemaakt, zou je kunnen zeggen. 76 00:04:31,870 --> 00:04:37,030 Laten we ook als voorbeeld geven aan het eind van de 19e eeuw was 77 00:04:37,030 --> 00:04:40,030 de firma Krop waar u vast weleens van gehoord hebt. 78 00:04:40,030 --> 00:04:44,510 Het grootste industriële bedrijf van Europa en een familiegroep 79 00:04:44,870 --> 00:04:47,310 was de rijkste familie van Europa geworden. 80 00:04:48,070 --> 00:04:50,230 We hadden een fantastische villa Laten bouwen. 81 00:04:50,230 --> 00:04:53,750 Ik weet niet, Dat was dat niet deze keer op het programma staat 82 00:04:53,750 --> 00:04:57,030 Misschien eens een keer voor een ander programma, de Villa Hugo 83 00:04:57,030 --> 00:04:59,190 zeer de moeite waard om eens te bezoeken. 84 00:04:59,230 --> 00:05:02,310 Het geeft ook een beetje een wonderlijk idee, Maar de firma 85 00:05:02,510 --> 00:05:07,790 bestond al aan het begin van de 19e eeuw in 18 12, Maar dat was 86 00:05:07,790 --> 00:05:11,270 een firma die had 6 werknemers in dienst en maakten verlies. 87 00:05:11,750 --> 00:05:15,270 En dan gaat de aller oudste kop gaat dood en dan moet de tent 88 00:05:15,270 --> 00:05:18,200 geleid worden door. Mijn zusters, Als ik het wel 89 00:05:18,200 --> 00:05:21,550 heb. En dan is het dus een mini 90 00:05:21,550 --> 00:05:23,670 bedrijf. Het heeft wel ambities, zij 91 00:05:23,670 --> 00:05:26,670 hebben goede ideeën, Maar het is een mini bedrijf. 92 00:05:26,670 --> 00:05:30,030 Het is het midden en kleinbedrijf en Dat is dan aan 93 00:05:30,030 --> 00:05:33,590 het eind hè? We zijn dan ondertussen 75 jaar. 94 00:05:33,590 --> 00:05:37,590 Verder is het grootste industriële bedrijf van Europa 95 00:05:37,590 --> 00:05:40,310 geworden, in feite een soort weer de gang. 96 00:05:40,310 --> 00:05:42,950 Laten we dat mooie Duitse woord gebruiken, nietwaar? 97 00:05:43,230 --> 00:05:45,590 Die karakteristiek is voor de hele Duitse natie. 98 00:05:46,360 --> 00:05:49,000 Want Dat is waar het uiteindelijk Natuurlijk omgaat, 99 00:05:49,080 --> 00:05:53,230 is dat een. Niet geïndustrialiseerde natie 100 00:05:53,430 --> 00:05:58,430 In de loop van de 19e eeuw een geïndustrialiseerde natie wordt 101 00:05:58,910 --> 00:06:02,350 en bij die geïndustrialiseerde natie was het Natuurlijk van Van 102 00:06:02,390 --> 00:06:06,070 immens belang. Wie de leiding daar aan zou gaan 103 00:06:06,070 --> 00:06:10,870 geven en hoe Duitsland eruit zou moeten zien Als het een nazi zou 104 00:06:10,870 --> 00:06:12,950 worden. Want dat moet tot erbij gezegd 105 00:06:12,950 --> 00:06:16,990 worden dat door Napoleon en door het optreden van de Fransen. 106 00:06:17,800 --> 00:06:21,640 In de Napoleon Tisse Jaren was er wel in Duitsland een. 107 00:06:22,710 --> 00:06:27,070 Een soort nationalistisch gevoel geboren, Zonder dat dat maar 108 00:06:27,070 --> 00:06:31,870 meer nationalistisch bonden aan cultuur en taal dan dat het ook 109 00:06:31,870 --> 00:06:37,270 als ze maar specifieke nationale vorm had gekregen, want het 110 00:06:37,270 --> 00:06:41,230 Duits, het Duits als taal werd Natuurlijk ook gesproken door 111 00:06:41,230 --> 00:06:45,190 een groot deel van Oostenrijk Hongarije, het grootste land op 112 00:06:45,190 --> 00:06:48,510 dat moment in Europa en met name in. 113 00:06:49,400 --> 00:06:54,160 Centraal Europa dus de vraag was, zal de Duitse natie zal die 114 00:06:54,160 --> 00:06:57,160 ook inclusief Oostenrijk Hongarije zijn? 115 00:06:57,160 --> 00:06:59,480 Of een deel daarvan? Dat was niet duidelijk. 116 00:07:00,270 --> 00:07:03,830 Of zal het. In feite Alleen dat deel van 117 00:07:03,830 --> 00:07:06,950 Duitsland zijn wat wij nu ook eigenlijk zien Als de Duitse 118 00:07:06,950 --> 00:07:10,110 natie die ondertussen over is een stuk kleiner is geworden 119 00:07:10,110 --> 00:07:13,790 door je eigen toedoen, Maar dat Dat is een zaak van Van later 120 00:07:13,790 --> 00:07:18,750 belang en later aandacht. Dus hoe gaat dat eruit zien? 121 00:07:18,910 --> 00:07:22,230 Er werd toen gesproken van de groot Duitse oplossing. 122 00:07:22,230 --> 00:07:25,110 Dat is inclusief Oostenrijk, Hongarije en de kleinduitse 123 00:07:25,110 --> 00:07:27,950 oplossing. Dat is wat Duitsland tenslotte. 124 00:07:28,760 --> 00:07:31,910 Worden is. En daar zit nog een intermenzo 125 00:07:31,910 --> 00:07:37,270 in 18 48 is 1 fameus revolutiejaar in Europa overal 126 00:07:37,270 --> 00:07:39,990 is revolutie. Zelfs in Nederland hebben we een 127 00:07:39,990 --> 00:07:42,630 soort Nederlandse revolutie gehad en die bestond uit 128 00:07:42,630 --> 00:07:46,150 thorbecke, die man die In de Kamer fluisterend sprak. 129 00:07:46,910 --> 00:07:49,230 We hadden een prachtige idee gevonden dat je. 130 00:07:49,910 --> 00:07:52,870 Aandacht krijgt niet Omdat je extra hard roept of gaat 131 00:07:52,870 --> 00:07:55,350 schreeuwen. Wilt u in godsnaam stil zijn 132 00:07:55,350 --> 00:07:58,110 Omdat hij dat je fluisterend spreekt? 133 00:07:58,590 --> 00:08:01,590 Ik heb dat ooit. Thorbecke deed dat, ik vond het 134 00:08:01,590 --> 00:08:05,990 een geweldig idee. Als ik het wel heb doe, ik doe 135 00:08:05,990 --> 00:08:08,630 dit geheel uit de herinnering. Ik weet niet veel wat thorbecke 136 00:08:08,630 --> 00:08:11,710 maar, Maar ik was opeens een keer op een Amerikaans congres 137 00:08:11,710 --> 00:08:15,590 waren ook een wereldberoemde spreker was Het was daar enorme 138 00:08:15,590 --> 00:08:20,390 beesten ben en lawaai en hij begon op fluisterto en Het was 139 00:08:20,390 --> 00:08:23,270 ik zweer het je. Het was binnen een paar minuten 140 00:08:23,270 --> 00:08:26,950 was het doodstil en hebben ze braaf geluisterd naar de 141 00:08:27,230 --> 00:08:30,480 wereldberoemd spreek. Dus, hoe kwam ik hier nou op wat 142 00:08:30,480 --> 00:08:32,600 betreft? Ja. 143 00:08:33,870 --> 00:08:35,309 Nee, maar vergeten op welk spoor? 144 00:08:35,309 --> 00:08:38,669 Dit liep eerlijk gezegd maar goed in achter achter achter 145 00:08:38,669 --> 00:08:41,510 achter was het. Oh ja, de Nederlandse revolutie 146 00:08:41,510 --> 00:08:44,430 die Natuurlijk typisch Nederlands was, hè? 147 00:08:44,430 --> 00:08:47,950 Wij zijn eigenlijk nu pas de laatste jaren bezig om Nederland 148 00:08:47,950 --> 00:08:49,670 te veranderen in het Kloten land. 149 00:08:49,670 --> 00:08:53,630 Wat zoveel andere landen al een tijd geleden waren geworden. 150 00:08:54,230 --> 00:08:57,390 Mag ik dit even deze politieke uitspraken even bij doen? 151 00:08:57,390 --> 00:09:00,870 Dames en heren koop niet dat u dat er 1 grote groep VVD 152 00:09:00,950 --> 00:09:05,040 stemmers In de bus zit dan. Zit u er een beetje ongelukkig 153 00:09:05,040 --> 00:09:08,480 bij ongetwijfeld, maar goed, Wij hebben een revolutie gehad die 154 00:09:08,480 --> 00:09:10,640 geleid heeft tot de nieuwe constitutie. 155 00:09:11,390 --> 00:09:15,750 En in feite de grondvesting van de Nederlandse parlementaire 156 00:09:15,750 --> 00:09:18,750 democratie, die bij godzijdank nog steeds hebben, maar ook 157 00:09:18,750 --> 00:09:22,430 Duitsland heeft een revolutie gehad en daarvoor is daar is 158 00:09:22,430 --> 00:09:25,070 langdurig vergaderd in Frankfurt, in een soort 159 00:09:25,070 --> 00:09:28,080 Parlement. Waar het met de Duitse natie 160 00:09:28,080 --> 00:09:31,600 naartoe moet moest en Dat is eigenlijk tenslotte totaal 161 00:09:31,600 --> 00:09:32,960 mislukt. Hij is dat. 162 00:09:32,960 --> 00:09:35,280 Daar is niks uitgekomen. Duitsland is. 163 00:09:37,120 --> 00:09:40,040 In feite was niet in staat om een democratische natie te 164 00:09:40,040 --> 00:09:42,280 worden. Velen van de zogenaamde 8. 165 00:09:42,280 --> 00:09:45,120 Toen fietsen de Mensen die daarbij betrokken waren, zijn 166 00:09:45,120 --> 00:09:48,480 teleurgesteld. En geëmigreerd naar de Verenigde 167 00:09:48,480 --> 00:09:51,950 Staten in het medisch idee dat het daar wel democratisch toe 168 00:09:51,950 --> 00:09:55,270 ging wordt en. Dat was toen in zekere zin wel 169 00:09:55,270 --> 00:09:57,870 het geval. Ik moet niet steeds afdwalen. 170 00:10:00,690 --> 00:10:04,450 Omdat ook tevreden de Staten een land zijn, wat vooral excelleert 171 00:10:04,450 --> 00:10:09,070 met het zichzelf beschouwen. Ja het andere land is Nederland. 172 00:10:09,070 --> 00:10:12,590 Dat begrijpt u helemaal. Zo loop ik op twee verkeerde 173 00:10:12,590 --> 00:10:16,950 spoe dus 48 is eigenlijk de Duitse revolutie zou je kunnen 174 00:10:16,950 --> 00:10:20,710 zeggen In de richting van een burgerlijk parlementaire 175 00:10:20,710 --> 00:10:22,910 democratie. Dat is een mislukking geworden. 176 00:10:23,430 --> 00:10:27,030 Degene die de moderne Duitse natie Als je het zo wil noemen 177 00:10:27,030 --> 00:10:31,550 heeft gemaakt, was Bismarck. Bismarck heeft twee oorlogen 178 00:10:31,550 --> 00:10:35,150 gevoerd. Één tegen Oostenrijk, Hongarije. 179 00:10:35,870 --> 00:10:39,230 Ik meen ook nog heen Denemarken, Maar dat wil ik even vanaf zijn 180 00:10:39,710 --> 00:10:43,430 en tegen Frankrijk Natuurlijk in 18, 70 en eigenlijk heeft 181 00:10:43,430 --> 00:10:47,790 Bismarck ervoor gezorgd dat de Duitse natie tot stand is 182 00:10:47,790 --> 00:10:51,190 gekomen. En dat bovendien. 183 00:10:53,350 --> 00:10:56,670 Die Duitse natie in feite de klein Duitse oplossing 184 00:10:56,790 --> 00:11:00,270 representeren. En uiteindelijk is tuk de. 185 00:11:00,270 --> 00:11:02,990 De nieuwe Duitse natie is uitgeroepen. 186 00:11:03,430 --> 00:11:06,110 Dat was Natuurlijk. Natuurlijk ook een beetje tegen 187 00:11:06,110 --> 00:11:09,950 het zere been of ook expres gedaan, namelijk In de 188 00:11:09,950 --> 00:11:12,430 spiegelzaal van het paleis in Versailles. 189 00:11:14,200 --> 00:11:17,640 In feite op Frans grondgebied nadert de Duitsers de oorlog 190 00:11:17,640 --> 00:11:22,200 tegen Frankrijk op superieure wijze hadden gewonnen met een 191 00:11:22,240 --> 00:11:27,080 modern leger, wat modern toegerust was en gebruik maakte 192 00:11:27,080 --> 00:11:31,760 van alle denkbare moderne middelen en ook deels al gebruik 193 00:11:31,800 --> 00:11:35,960 maakten van de superieure kanonnen die de firma Croup zo 194 00:11:35,960 --> 00:11:39,160 geweldig kon leveren aan Duitsland in allereerste plaats, 195 00:11:39,160 --> 00:11:43,240 maar ook vervolgens aan de hele rest van de wereldtrek was. 196 00:11:44,080 --> 00:11:46,680 De grote kanonnen bouwen van de wereld, eigenlijk ook Omdat ze 197 00:11:46,680 --> 00:11:50,310 technisch. Superieur waren in allerlei 198 00:11:50,310 --> 00:11:53,590 opzichten, maar denk je, Je moet zich voorstellen. 199 00:11:54,310 --> 00:11:57,430 Dat Frankrijk Natuurlijk heel Europa op zijn kop gezet had. 200 00:11:57,430 --> 00:12:03,590 Vanaf het begin van de revolutie 17, 89 tot en met het verslaan 201 00:12:03,590 --> 00:12:09,230 van Napoleon bij Waterloo en dat die immense explosie van Van 202 00:12:09,270 --> 00:12:13,230 Energy van Frankrijk dat had. Dat had uiteindelijk niet zo 203 00:12:13,230 --> 00:12:17,550 verschrikkelijk veel opgeleverd. En nu was er een natie op het 204 00:12:17,550 --> 00:12:21,000 toneel verscheen. Die in feite had getoond in die 205 00:12:21,000 --> 00:12:25,840 oorlog tegen Frankrijk, dat die volstrekt superieur was aan de 206 00:12:25,840 --> 00:12:28,280 Franse natie. En daar wordt Natuurlijk ook een 207 00:12:28,280 --> 00:12:31,870 beetje die. Nou ja de de het fundament 208 00:12:31,870 --> 00:12:35,590 gelegd voor langdurige Frans Duitse vijandschap. 209 00:12:36,190 --> 00:12:38,670 Daar hebben wij nu ondertussen een eind aan gemaakt, want 210 00:12:38,670 --> 00:12:41,670 Frankrijk en Duitsland zijn tegelijkertijd tegenwoordig 211 00:12:42,230 --> 00:12:45,150 nietwaar het fundament van de Europese Unie. 212 00:12:45,830 --> 00:12:49,030 Wij horen dat niet graag Natuurlijk, Maar dat zou je toch 213 00:12:49,030 --> 00:12:53,470 wel kunnen stellen, dus In de 19e eeuw niet waar wordt. 214 00:12:54,310 --> 00:12:57,470 Duitsland eigenlijk een natie wat het niet was, wordt het nu 215 00:12:57,470 --> 00:12:58,910 wel. En bovendien wordt het een 216 00:12:58,910 --> 00:13:02,870 specifieke natie en het wordt bovendien niet een parlementair 217 00:13:02,870 --> 00:13:07,910 democratische natie. Het wordt een natie geleid in 218 00:13:07,910 --> 00:13:11,310 feite door. Hoewel ik dat het beste zeggen 219 00:13:11,310 --> 00:13:15,510 door landadem hè de de de Home Bismarck zelf. 220 00:13:15,510 --> 00:13:18,670 Het waren allemaal lui met met een groot landgoed en een huis 221 00:13:18,670 --> 00:13:22,790 erop en zo neo en soort neo feodale types waren. 222 00:13:22,790 --> 00:13:26,550 Het werd als gevolg die die bovendien ook nog een sterke 223 00:13:26,550 --> 00:13:29,070 militaire traditie met zich mee toeren. 224 00:13:29,630 --> 00:13:32,510 Dus Duitsland nieuwe Duitsland, het. 225 00:13:33,230 --> 00:13:37,310 Hebt voor het eerst de nazi die wij kennen, niet waar dat 226 00:13:37,310 --> 00:13:42,470 Duitsland krijgt een Aarts conservatieve, maar op zichzelf 227 00:13:42,470 --> 00:13:47,510 zeer pragmatische regering al. Want ook nadat bismarkt ervoor 228 00:13:47,510 --> 00:13:51,710 gezorgd heeft dat Duitsland een nazi werd, is zij ook langdurig 229 00:13:52,070 --> 00:13:56,190 de leidende politicus van die nazi geweest en. 230 00:13:57,590 --> 00:14:02,550 Dan moeten we het dus terugkeren naar het datgene wat in feite. 231 00:14:03,430 --> 00:14:07,430 Nee na het citrogen die het mogelijk maakt om Frankrijk te 232 00:14:07,430 --> 00:14:12,510 verslaan, die in feite in in een relatief kort tempo. 233 00:14:13,750 --> 00:14:18,070 Zeggen in 3/4 eeuw. Ja staat weer een hele fijne 234 00:14:18,070 --> 00:14:22,590 auto naast ons geparkeerd met met die eigenaardige, 235 00:14:22,590 --> 00:14:26,350 onbeschrijfelijke rotzooi muziek die tegenwoordig populair is. 236 00:14:26,350 --> 00:14:30,030 Dat waar dat heen moet, is mij ook soort van. 237 00:14:30,750 --> 00:14:34,910 Barbarisme juist Als je aan Duitsland denkt, ja, je denkt 238 00:14:34,910 --> 00:14:39,430 aan Schubert, dan denk je van. Waar zijn we toch 239 00:14:39,430 --> 00:14:43,510 terechtgekomen? Een scheet die verschrikkelijke 240 00:14:43,510 --> 00:14:46,350 populaire muziek van tegenwoordig neemt u mij niet 241 00:14:46,350 --> 00:14:50,550 kwalijk dat ik het nu even een kleine zijstapje heb gemaakt, 242 00:14:50,550 --> 00:14:52,230 want We hadden het Natuurlijk een feiten. 243 00:14:52,230 --> 00:14:55,310 In de 19e eeuw overging is over de industrialisering. 244 00:14:56,070 --> 00:14:59,070 Want de eerste natie die geïnddustridiseerd was geraakt. 245 00:14:59,070 --> 00:15:02,750 Dat was vanzelfsprekend Engeland, waardoor Engeland een 246 00:15:02,750 --> 00:15:05,670 enorme voorsprong heeft gehad op allerlei andere landen. 247 00:15:05,670 --> 00:15:07,550 Engeland was een betrekkelijk klein land. 248 00:15:07,990 --> 00:15:11,310 Ik denk dat bij het begin van de industriële revolutie Engeland 249 00:15:11,310 --> 00:15:14,550 ze niet veel meer dan 14 miljoen inwoners heeft gehad Als het dat 250 00:15:14,550 --> 00:15:16,510 al had. Maar Hij heeft Natuurlijk als 251 00:15:16,510 --> 00:15:19,030 gevolg van meer Mensen industriële voorsprong. 252 00:15:19,790 --> 00:15:23,350 Heeft ze Engeland zich ook nog een een zeer omvangrijke empar 253 00:15:23,350 --> 00:15:25,800 kunnen? Verwerven waar ze over zal In de 254 00:15:26,160 --> 00:15:27,960 18e eeuw Natuurlijk mee begonnen waren. 255 00:15:31,620 --> 00:15:35,340 Maar je ziet eigenlijk aan Engeland dat wat was enorm 256 00:15:35,340 --> 00:15:37,780 succes. Je zou die bekende wereld die de 257 00:15:37,780 --> 00:15:41,580 tentoonstelling in in in Londen in Crystal Palace. 258 00:15:41,580 --> 00:15:44,220 Dat zou je kunnen zien Als het hoogtepunt van de Engelse 259 00:15:44,220 --> 00:15:47,580 superioriteit. Maar nu verschijnt er genatie op 260 00:15:47,580 --> 00:15:51,580 het toneel, namelijk de nieuwe Duitse natie in feite door 261 00:15:51,580 --> 00:15:56,200 Bismarck geconstrueerde natie. Die ook op het punt van de 262 00:15:56,200 --> 00:15:59,440 industrialisatie een volstrekt superieure indruk. 263 00:16:00,190 --> 00:16:04,670 Wees te maken. Ik zei het al de firma kop 6 264 00:16:04,670 --> 00:16:10,050 werknemers in 18, 12 en. Ik weet niet hoeveel duizenden 265 00:16:10,050 --> 00:16:14,290 tienduizenden werknemers aan het eind van de 19e eeuw de grootste 266 00:16:14,290 --> 00:16:17,250 industriële onderneming van Europa ondertussen. 267 00:16:17,250 --> 00:16:19,330 Er bestaat zo'n prachtig plaatje. 268 00:16:19,330 --> 00:16:22,570 Misschien kunt u dat vinden op de telefoon waar je dat hele 269 00:16:22,570 --> 00:16:27,810 immense terrein in Essen waar waar coupsen zijn hoofdafdeling 270 00:16:27,810 --> 00:16:31,690 had, waar je dat kunt zien allemaal rol kunnen schoorstenen 271 00:16:31,730 --> 00:16:34,010 hè? Dat is ook heel typisch dat op 272 00:16:34,010 --> 00:16:38,130 oude plaatjes is het beeld van rokende schoorstenen Dat is 273 00:16:38,130 --> 00:16:40,670 altijd. Die heeft bedoeld, want roken, 274 00:16:40,670 --> 00:16:44,150 schoorstenen betekent een dynamische industrie. 275 00:16:44,390 --> 00:16:46,910 Nu zijn rokende schoorstenen altijd negatief. 276 00:16:46,910 --> 00:16:51,030 Natuurlijk Omdat het vervuiling vervuiling is in een ecologisch 277 00:16:51,030 --> 00:16:54,710 niet deugd enzovoort, maar aanvankelijk was dat een late n 278 00:16:54,710 --> 00:16:56,710 19e eeuw Natuurlijk totaal ander. 279 00:16:57,510 --> 00:17:00,950 En eigenlijk slaagt Duitsland erin om een vliegende start te 280 00:17:00,950 --> 00:17:04,630 maken als industriële mogelijkheid en dat werd weer 281 00:17:04,630 --> 00:17:08,790 geholpen door het feit dat men ervoor dat de Duitsers ervoor 282 00:17:08,790 --> 00:17:12,349 gezorgd hebben dat er een soort douane Unie tot stand kwam in 283 00:17:12,710 --> 00:17:14,910 het over het hele Duitse grondgebied. 284 00:17:15,589 --> 00:17:18,390 Want het het nieuwe Duitsland, zal ik maar even zeggen. 285 00:17:18,390 --> 00:17:21,589 Van Bismarck was nog steeds verdeeld in allerlei 286 00:17:21,589 --> 00:17:24,790 verschillende eenheden. Het was nog steeds in sommige 287 00:17:24,790 --> 00:17:29,710 opzichten meer een federatie dan dat het denken aan aan aan Adolf 288 00:17:29,710 --> 00:17:31,470 Hitler. Die loopt even op de 289 00:17:31,470 --> 00:17:34,030 gebeurtenissen vooruit die In de Eerste Wereldoorlog gediend 290 00:17:34,030 --> 00:17:37,550 heeft in het Beierse leger, niet in het Duitse leger, maar in het 291 00:17:37,550 --> 00:17:40,350 Beierse leger. Nou dat dus, Dat was eigenlijk 292 00:17:40,350 --> 00:17:43,710 nog steeds aan de orde, maar ze hadden een solver in, zoals dat 293 00:17:43,710 --> 00:17:47,670 heet gemaakt, een douane Unie. Volg, niet waar dat er 294 00:17:47,670 --> 00:17:50,430 plotseling in? Nou ja, Ik denk wel op dat 295 00:17:50,430 --> 00:17:53,310 moment. De grootste markt ontstond voor 296 00:17:53,310 --> 00:17:56,470 met name ook industriële goederen in Europa. 297 00:17:56,470 --> 00:17:59,870 En daar hebben heeft de Duitse industrie ruimschoots gebruik 298 00:17:59,870 --> 00:18:02,990 van gemaakt. En de Duitse industrie heeft nog 299 00:18:02,990 --> 00:18:06,110 iets anders gedaan. Wat de Engelsen in alle 300 00:18:06,110 --> 00:18:10,360 opzichten hebben nagelaten. En, Dat is eigenlijk dat zij een 301 00:18:10,480 --> 00:18:13,840 een. Zegt de zeg Maar de 302 00:18:13,840 --> 00:18:17,560 universitaire onderzoek, of Laten we zeggen, de de gerichte 303 00:18:17,560 --> 00:18:20,120 wetenschappelijke belangstelling voor techniek? 304 00:18:20,880 --> 00:18:24,080 Kijk veel van die Engelse industriële revolutie was nog 305 00:18:24,080 --> 00:18:25,480 gezellig. Knutselwerk. 306 00:18:26,000 --> 00:18:28,080 Denk aan James Wods weer in feite toch. 307 00:18:28,080 --> 00:18:31,480 Een knutselaar was een briljante knutselaar enzovoort, maar toch 308 00:18:31,960 --> 00:18:35,470 een knutselaar maar. De Duitse industrionele 309 00:18:35,470 --> 00:18:39,550 rebelletje is veel minder. Het werk van knutselaars en veel 310 00:18:39,550 --> 00:18:43,550 meer het werk van lui die ook daadwerkelijk natuurkunde hadden 311 00:18:43,550 --> 00:18:47,430 gestudeerd of scheikunde hadden gestudeerd, want Duitsers hebben 312 00:18:47,430 --> 00:18:53,070 ons ook in feite de moderne. Universitaire utage voor ons 313 00:18:53,070 --> 00:18:56,350 uitgevonden. Want als u zegt dat u een 314 00:18:56,350 --> 00:18:59,590 werkcollege heeft bijgewoond, weet ik veel Omdat u in Amerika 315 00:18:59,590 --> 00:19:02,990 heeft gestudeerd, dan heeft zoiets in Amerika een seminar. 316 00:19:03,710 --> 00:19:05,830 Mijn seminar voelt u al aan uw water. 317 00:19:05,830 --> 00:19:08,830 Dat is helemaal in Engels woord. Dat is een Duits woord. 318 00:19:09,110 --> 00:19:14,150 Dat is een seminaar, niet waar, een werkcollege, een een club 319 00:19:14,190 --> 00:19:17,750 waar je gaat zitten, praten over hoe je wetenschappelijk vooruit 320 00:19:17,750 --> 00:19:19,710 moet, hoe het eruit ziet, wat Je moet doen. 321 00:19:20,190 --> 00:19:22,830 Laat ze maar door oppas bij een werkcollege noemen. 322 00:19:23,270 --> 00:19:25,870 Wij hebben dat woord seminar, Dat is in Nederland nooit veel 323 00:19:25,870 --> 00:19:27,910 geworden, maar denk aan de Engelsen. 324 00:19:28,720 --> 00:19:32,990 De Duitsers hebben de moderne. Wetenschappelijke onderzoeks 325 00:19:33,270 --> 00:19:36,670 universiteit uitgevonden. En de Duitsers hebben daar 326 00:19:36,670 --> 00:19:39,430 Natuurlijk ontzettend veel van gemaakt, want Je moet rekenen 327 00:19:39,430 --> 00:19:41,710 dat. Eigenlijk een groot deel van de 328 00:19:41,710 --> 00:19:45,270 moderne natuurkunde en de moderne natuurkundige en 329 00:19:45,950 --> 00:19:48,630 wiskundige inzichten is, komt dat Duitsland. 330 00:19:49,990 --> 00:19:53,510 Waar werd Einstein hoogleraar nadat duidelijk was geworden dat 331 00:19:53,510 --> 00:19:57,430 hij gelijk had in Berlijn? Hij heeft nog geaarzeld over 332 00:19:57,430 --> 00:19:59,870 leiden heb ik begrepen, maar uiteindelijk gaat hij naar 333 00:19:59,870 --> 00:20:02,470 Berlijn. Nou ja, je weet hoe dat 334 00:20:02,470 --> 00:20:06,070 afgelopen is. Hij zag haar ik direct in 33 335 00:20:06,070 --> 00:20:07,430 uit. Dat gaat helemaal de verkeerde 336 00:20:07,430 --> 00:20:11,510 kans op en Hij is uiteindelijk naar Amerika vertrokken. 337 00:20:12,310 --> 00:20:15,510 En heeft de hele rest van zijn leven in Amerika doorgebracht. 338 00:20:16,350 --> 00:20:19,910 En, Dat is op zichzelf wel interessant dat de Duitsers niet 339 00:20:19,910 --> 00:20:23,510 waar die zo dominant waren, wetenschappelijk in allerlei 340 00:20:23,510 --> 00:20:26,350 opzichten. Elektrotechniek, scheikunde 341 00:20:26,350 --> 00:20:30,070 natuurkunde laat maar zeggen, de basis van hoe de wereld 342 00:20:30,070 --> 00:20:33,230 eigenlijk in elkaar zit. Dat zoek het maar na zeker. 343 00:20:33,230 --> 00:20:38,230 Er waren tuk Denen en Franse allerlei Mensen, Maar de de voor 344 00:20:38,230 --> 00:20:41,110 zover dat universitaire vorm heeft gekregen, was dat in 345 00:20:41,110 --> 00:20:43,630 Duitsland. En Duitsland heeft nog steeds 346 00:20:43,630 --> 00:20:45,710 prima. Universiteiten wijst niks mis 347 00:20:45,710 --> 00:20:49,430 mee, maar Iedereen weet Natuurlijk dat de Als het gaat 348 00:20:49,430 --> 00:20:53,310 om de kern van het wereldwijde industriële universitaire 349 00:20:53,310 --> 00:20:54,990 bedrijf, dan moet je in Amerika zijn. 350 00:20:56,870 --> 00:21:00,950 Voor zo lang Als het duurt, hè? Dat Dat is één van de onbemeest 351 00:21:00,950 --> 00:21:07,150 onbegrijpelijke aspecten van het huidige Amerikaanse regering dat 352 00:21:07,150 --> 00:21:09,830 ze zich feiten tegen de universiteit hebben gericht. 353 00:21:09,830 --> 00:21:13,270 Het is een soort van. Ja wat de abat wat in Misschien 354 00:21:13,270 --> 00:21:17,430 is bekend, staat als Ludwig. Ja, wat was wat is lad, is hem, 355 00:21:17,430 --> 00:21:21,430 Dat is dat Mensen zich verzetten tegen de moderne technologie, 356 00:21:21,430 --> 00:21:26,070 Omdat ze zich door die moderne technologie bedreigd voelen, hè? 357 00:21:26,070 --> 00:21:29,590 Dat je reageert dat je tegen vaccins bent, Dat is lat. 358 00:21:30,310 --> 00:21:34,950 En dat dateert uit de Engelse industriële revolutie, waar Hans 359 00:21:34,950 --> 00:21:39,350 Wevers zich massaal verzetten tegen de introductie van 360 00:21:39,350 --> 00:21:42,710 industrieel werkende weefgetouw lodis. 361 00:21:44,140 --> 00:21:48,340 Maar goed, de Duitse industriële revolutie was ook medegebaseerd 362 00:21:48,340 --> 00:21:53,420 op wetenschappelijke inzichten en dat betekende eigenlijk dat 363 00:21:53,420 --> 00:21:58,190 Duitsland al vrij snel in. Europa de leidende industriële 364 00:21:58,190 --> 00:22:00,670 macht werd. Als ik het me goed te redden, 365 00:22:00,670 --> 00:22:03,830 passeert Duitsland al in 1913. Engeland, hè? 366 00:22:03,830 --> 00:22:06,270 Wat toch ik. Waar het grote voorbeeld voor 367 00:22:06,270 --> 00:22:09,910 velen was geweest en We hebben nog hele lange norm tegen 368 00:22:09,910 --> 00:22:13,270 Engeland opgekeken, al was het maar vanwege de spitfyes, maar 369 00:22:13,710 --> 00:22:17,430 in feite zijn zij dan al naar het tweede plan vertrok. 370 00:22:19,350 --> 00:22:21,790 En is een optreden In de eerste Tweede Wereldoorlog 371 00:22:21,790 --> 00:22:26,750 indrukwekkend, maar niet niet in op het punt van de industriële 372 00:22:26,750 --> 00:22:30,550 ontwikkeling hebben ze Als het gaat om de om de voorhoede van 373 00:22:30,550 --> 00:22:34,070 de techniek hebben ze gewoon grondig de boot gemist, anders 374 00:22:34,070 --> 00:22:37,590 kun je het niet noemen. Gaf het voor betaal van coup, 375 00:22:37,950 --> 00:22:40,110 Maar ik zal nog twee voorbeelden geven van. 376 00:22:41,310 --> 00:22:45,870 Van wetenschappelijk onderzoek en Dat is Rudolf diesel. 377 00:22:46,710 --> 00:22:49,710 Nee ja als u denkt diesel dat dat iets wat met met de 378 00:22:49,710 --> 00:22:53,750 brandstof te maken heeft, dan heeft u het fout en We hebben 379 00:22:53,750 --> 00:22:56,510 zogenaamde dieselmotoren. Daar moet een heel bepaald soort 380 00:22:56,510 --> 00:23:00,510 van brandstof in en dieet diesel waar simpelweg die motoren die 381 00:23:00,510 --> 00:23:03,190 diesel gebruiken. Die zijn ontworpen door een 382 00:23:03,190 --> 00:23:06,950 meneer diesel en meneer diesel heeft uitgevonden. 383 00:23:06,950 --> 00:23:09,070 Die was wetenschappelijk gevormd. 384 00:23:09,790 --> 00:23:11,790 Het heel vreemd dan rijd gekomen. 385 00:23:12,310 --> 00:23:14,470 Ik ben nooit de onbekend. Heeft hij zelfmoord heeft 386 00:23:14,470 --> 00:23:18,590 gepleegd of overboord gewaaid is op van op de boot naar Engeland. 387 00:23:18,590 --> 00:23:23,710 Dat is daar onduidelijk. Ah de buurman gaat aan de slag. 388 00:23:26,740 --> 00:23:29,140 Een dieselmotor werkt fundamenteel anders dan een 389 00:23:29,140 --> 00:23:31,820 benzinemotor, een benzinemotor. Daar wordt de ontbranding 390 00:23:31,820 --> 00:23:36,070 geregeld door een bougie. Elektrisch folkje, Ik weet niet 391 00:23:36,070 --> 00:23:38,830 of die moderne bougies eruit zien, eerlijk gezegd, maar door 392 00:23:38,830 --> 00:23:42,870 een elektrisch vonk maar een diesel is een zogenaamde 393 00:23:42,870 --> 00:23:45,990 zelfontbrander. Dat wil zeggen de de de druk In 394 00:23:45,990 --> 00:23:50,430 de cilinder wordt heel erg hoog en zodanig hoog dat hij 395 00:23:50,550 --> 00:23:53,030 uiteindelijk zorgt voor zelfontbranding. 396 00:23:53,550 --> 00:23:56,710 Er is wel een soort groeikasje, Maar dat is om de zaak aan de 397 00:23:56,710 --> 00:23:59,910 gang te krijgen, maar uiteindelijk en nu wil het geval 398 00:23:59,910 --> 00:24:03,750 dat puur natuurkundig gezien dat wist diesel dus de baas daarvan 399 00:24:03,750 --> 00:24:07,790 is die motor ontworpen. Is hoe hoger de temperatuur, hoe 400 00:24:07,790 --> 00:24:12,150 efficiënter de verbranding, hoe meer kracht er wordt geleverd. 401 00:24:12,550 --> 00:24:15,790 Iedereen die in dieselmotor in zijn auto heeft weet dat dat zo 402 00:24:15,790 --> 00:24:18,670 is Als je overstapt van een benzinemotor naar een 403 00:24:18,670 --> 00:24:23,550 dieselmotje dat die dieselmotor al al weet ik veel onder de 1000 404 00:24:23,550 --> 00:24:26,150 toeren als een Max in ieder geval en In de Mensen 405 00:24:26,150 --> 00:24:30,030 hoeveelheid kop geproduceerd. Wat een benzinemotor moet je 406 00:24:30,030 --> 00:24:35,000 altijd met het schakelpootje. Arm zo moet dat niet warm met je 407 00:24:35,000 --> 00:24:39,230 toer moet maken om. Koppel te produceren dus de 408 00:24:39,230 --> 00:24:41,790 dieselmotor. Ja, Het is gek eigenlijk dat dat 409 00:24:41,790 --> 00:24:43,710 we de dieselmotor In de ban hebben gedaan. 410 00:24:43,710 --> 00:24:46,550 Ik geef toe, ik moet hier ook weer niet ontsporen, Maar dat is 411 00:24:46,550 --> 00:24:50,270 een hele wonderlijke en naar mijn idee fundamenteel onjuiste 412 00:24:50,270 --> 00:24:53,390 beslissing. De dieselmotor is zeer veel 413 00:24:53,390 --> 00:24:55,990 efficiënter dan een benzinemotor. 414 00:24:56,510 --> 00:24:59,150 Bovendien is die Omdat hij wat zwaarder geconstrueerd is 415 00:24:59,150 --> 00:25:02,430 vanwege die hoge temperatuur en druk is die in het algemeen een 416 00:25:02,430 --> 00:25:05,760 stuk betrouwbaarder. Kortom, de dieselmotor is een 417 00:25:05,760 --> 00:25:09,560 superieur aggregaat. Even afgezien van elektromotoren 418 00:25:09,560 --> 00:25:12,480 die in allerlei opzitten nog veel efficiënter zijn. 419 00:25:12,480 --> 00:25:15,590 Maar daar. Zullen we nu even vanaf stappen 420 00:25:15,950 --> 00:25:18,630 en de dieselmotor is dus uitgezonden door Rudolf diesel 421 00:25:19,070 --> 00:25:21,950 en Omdat er een speciaal soort brandstof in moet die noemen we 422 00:25:21,950 --> 00:25:25,550 ook diesel, Maar dat heeft eigenlijk nou ja, zochten naar 423 00:25:25,550 --> 00:25:28,990 een naam en een dochter. Daar is Rudolf diesel en dat en 424 00:25:28,990 --> 00:25:31,630 dan hebben we ook nog het het haberbos proces. 425 00:25:32,070 --> 00:25:34,470 Dat is ook kunnen de Duitsers uitgevonden, namelijk door 426 00:25:34,470 --> 00:25:38,390 meneer Haber, die Haber was een universitair geschoold. 427 00:25:39,440 --> 00:25:43,520 Scheikundige en daar gaat het eigenlijk om de productie van 428 00:25:43,560 --> 00:25:47,430 kunstmest. Want de landbouwbreiden zo sterk 429 00:25:47,430 --> 00:25:51,710 uit hoe we haalden we vroeger kunstmest vandaan dat we als 430 00:25:51,710 --> 00:25:55,430 vogelpoep je had eilanden in in Zuid-Amerika. 431 00:25:55,430 --> 00:25:59,350 Daar hadden de vogels al 10.000 jaar gepoep zal ik maar zeggen. 432 00:25:59,350 --> 00:26:03,910 Dus de lage vogel lage vogelpoep van meters en meters en meters 433 00:26:03,910 --> 00:26:08,270 dik en die vogelpoep is is geweldig bemesting voor het voor 434 00:26:08,270 --> 00:26:10,710 het land. Echt ja, op je auto is de 435 00:26:10,710 --> 00:26:13,920 hoogste ongelukkig. Je raakt er niet bemest door, 436 00:26:13,920 --> 00:26:18,200 maar op het land is er en al die vogelpopt de guano geheten. 437 00:26:18,910 --> 00:26:21,990 Die hebben we afgegraven en Het was een groep wel duidelijk dat 438 00:26:22,630 --> 00:26:26,430 dat het op zou raken, dus dat we een ander proces zouden moeten 439 00:26:26,430 --> 00:26:30,830 verzinnen om zelf in feite kunstmest te maken en maar om 440 00:26:30,830 --> 00:26:33,030 kunstmest te maken. Zoveel was wel duidelijk. 441 00:26:33,510 --> 00:26:38,270 Moest je in feite stikstof gebruiken en wel die stikstof, 442 00:26:38,270 --> 00:26:42,390 want je weet dat In de lucht die wij inademen zitten Als ik het 443 00:26:42,390 --> 00:26:46,190 wel heb 70% stikstof, maar die is inert die die die. 444 00:26:47,080 --> 00:26:50,240 Reageert chemisch niet en wat meneer Haber heeft uitgevonden, 445 00:26:50,240 --> 00:26:53,720 is een proces waardoor die stikstof waarvan we dus genoeg 446 00:26:53,720 --> 00:26:59,110 hebben, want 70% van al onze. Die steeksel waardoor die 447 00:26:59,110 --> 00:27:03,230 zodanig bewerkt kan worden dat hij in verbinding aangaat en als 448 00:27:03,230 --> 00:27:04,990 hij die verbinding aangaat, niet waar? 449 00:27:05,790 --> 00:27:08,590 Ik denk met, Ik weet niet wat Het is met één h 3, dat weet ik 450 00:27:08,630 --> 00:27:12,310 moet ik zeggen dat mijn scheikundige kennis hier zo lang 451 00:27:12,310 --> 00:27:15,470 geleden is en zo bestoft is dat ik het niet precies meer weet, 452 00:27:15,950 --> 00:27:19,430 maar in ieder geval slaagt haber der in om het een proces te 453 00:27:19,430 --> 00:27:21,230 ontwerpen. Het haberbos proces. 454 00:27:21,710 --> 00:27:23,230 Wat heeft die bos ermee te maken? 455 00:27:23,230 --> 00:27:27,030 Bossen is Natuurlijk een andere bekende naam van 1 grote Duitse. 456 00:27:28,760 --> 00:27:33,760 Industriële maatschappij die heeft eigenlijk de industriële 457 00:27:34,240 --> 00:27:36,600 aspecten ervan, hè? Want Je kunt dus scheikundig 458 00:27:36,600 --> 00:27:40,520 proces kun je zeggen, dat moet je zo doen, maar om het op grote 459 00:27:40,520 --> 00:27:42,800 schaal te doen is vaak een lastige zaak. 460 00:27:42,840 --> 00:27:45,040 Daarvoor heb je iemand nodig die in staat is? 461 00:27:45,910 --> 00:27:47,950 Nee, Je kunt bijvoorbeeld heel goed een auto bouwen met zn 462 00:27:47,950 --> 00:27:49,830 tweetjes in een garage. Dat is helemaal niet zo'n 463 00:27:49,830 --> 00:27:52,630 probleem als jij voortaan een beetje een leuke autootje 464 00:27:52,630 --> 00:27:55,750 geworden is, dan zeg je, nou ja, We moeten in serie worden 465 00:27:55,750 --> 00:27:59,390 geproduceerd. Kom dan loop je toch de hele 466 00:27:59,390 --> 00:28:02,190 hele andere problemen aan dan in je eigen garage. 467 00:28:02,590 --> 00:28:04,870 Hoe bouw je een auto een serie, hè? 468 00:28:04,870 --> 00:28:08,070 Dat hebben we een nagel, dat heeft een revord Laten zien hoe 469 00:28:08,070 --> 00:28:11,470 je dat moet doen en die is tijdelijk ook de grootste 470 00:28:11,470 --> 00:28:15,240 ondernemer ter wereld geweest. En heeft zelfs een soort van 471 00:28:15,240 --> 00:28:17,320 ideologie gecreëerd, het fordisme. 472 00:28:19,050 --> 00:28:22,210 Dus je ziet ook abra bosh aboves. 473 00:28:23,070 --> 00:28:25,950 Ja. Die is eigenlijk heel treurig 474 00:28:25,950 --> 00:28:29,230 aan zijn eind gekomen Als ik het me goed herinner Omdat hij In de 475 00:28:29,230 --> 00:28:31,990 Eerste Wereldoorlog meegewerkt heeft aan de productie van 476 00:28:31,990 --> 00:28:35,910 gifgas als wapen In de Eerste Wereldoorlog en. 477 00:28:36,950 --> 00:28:38,830 Ja, dat heeft hij gedaan. Dat was Natuurlijk. 478 00:28:39,030 --> 00:28:42,030 Ja, was zeer nationalistisch. Alle Duitsers waren zeer 479 00:28:42,030 --> 00:28:45,550 nationalistisch, was ook een sterke wat ik al zei militaire 480 00:28:45,550 --> 00:28:49,830 traditie in Duitsland. En nou ja, zodoende heeft die ex 481 00:28:49,830 --> 00:28:53,550 zijn wetenschappelijke kennis ten dienste gesteld van wat 482 00:28:53,550 --> 00:28:56,470 uiterlijk eindelijk en trouwens een volstrekt zinloze 483 00:28:56,950 --> 00:28:59,390 ontwikkeling bleek te zijn, namelijk gifgas. 484 00:29:00,270 --> 00:29:03,990 Dat heeft wel eens gebruikt, maar niet niet echt, Maar we 485 00:29:03,990 --> 00:29:08,270 zien hier dus dat Duitsland. Van een brave beetje, want dat 486 00:29:08,270 --> 00:29:11,950 ik kijk nog even naar die schilderijen van spitsweek en 487 00:29:12,550 --> 00:29:15,870 Misschien dat u ook daar tussendoor als u als u gaat 488 00:29:15,950 --> 00:29:17,830 bieden. Maje heeft ingetypt. 489 00:29:18,230 --> 00:29:21,150 Je hebt ook van die prachtige Bieraden Maaier Interieurs. 490 00:29:21,150 --> 00:29:23,590 Dat is eigenlijk burgerlijk simpel. 491 00:29:24,350 --> 00:29:27,230 Ja dus niet niet Trump trumpiaans burgerlijk. 492 00:29:27,230 --> 00:29:30,870 Dat is een andere vorm van burgerlijkheid, Maar het het 493 00:29:30,870 --> 00:29:34,350 zijn vaak prachtige interieurs. Maar je begrijpt ook dat in dat 494 00:29:34,350 --> 00:29:38,110 zijn interieurs. Laten we zeggen, die die nog pre 495 00:29:38,110 --> 00:29:40,990 industrieel zijn. Waar je nog een soort kalmte 496 00:29:40,990 --> 00:29:44,910 heerst, een soort rust heerste. Nou ja, denk aan die wandelende 497 00:29:44,910 --> 00:29:48,750 familie van een kaal spitsweek en zoekt u maar op de de armen 498 00:29:48,750 --> 00:29:51,670 dichter van Kaalspiet week. Dat is ook wel vrij en vrij 499 00:29:51,670 --> 00:29:55,150 geestig schilderij. Nou ja, en dat Duitsland dat 500 00:29:55,150 --> 00:29:57,390 Duitsland dat verdwijnt in zekere zin. 501 00:29:57,870 --> 00:30:00,550 Ja, Misschien dat er op het platteland allemaal dorpen 502 00:30:00,550 --> 00:30:03,230 overblijven en wat daar ben je vaak verbaasd over. 503 00:30:04,070 --> 00:30:07,750 Dat dat. Zeker tot ver na de Tweede 504 00:30:07,750 --> 00:30:10,110 Wereldoorlog Natuurlijk vaak op het platteland. 505 00:30:11,640 --> 00:30:13,440 De wereld toch niet zo verschrikkelijk veranderd was 506 00:30:13,440 --> 00:30:16,880 als dat Natuurlijk stedelijk In de steden het geval was geweest. 507 00:30:17,400 --> 00:30:21,520 Maar dat is wat de transformatie van Duitsland is van politieke 508 00:30:21,520 --> 00:30:24,830 aard. Die is van nationale aarde In de 509 00:30:24,830 --> 00:30:28,590 zin dat Duitsland In de loop van de 19e eeuw een natie wordt, 510 00:30:28,950 --> 00:30:30,710 namelijk de natie die wij kennen. 511 00:30:32,280 --> 00:30:35,160 Nou, ik moet dat eigenlijk een beetje amenderen, want die natie 512 00:30:35,160 --> 00:30:39,440 was veel groter dan de natie die wij nu kennen, want We zijn 513 00:30:39,720 --> 00:30:42,320 Duitsland heeft later Natuurlijk in zijn. 514 00:30:43,190 --> 00:30:47,110 Ja, Dat is een hele nuttige historische les overigens, want 515 00:30:47,110 --> 00:30:50,310 kijkt u maar, oh, kan u ook op uw telefoon even kijken hoe het 516 00:30:50,310 --> 00:30:55,190 ziet Duitsland eruit in 1900. Want Dat is inclusief chiles je, 517 00:30:55,550 --> 00:30:59,390 inclusief oostprise. Dat hoorde daar allemaal bij. 518 00:31:00,110 --> 00:31:02,070 En, dat zijn ze allemaal kwijtgeraakt. 519 00:31:03,070 --> 00:31:05,390 Bovendien hadden ze dat. Moet ik er nog wel even bij 520 00:31:05,390 --> 00:31:08,870 zeggen in die oorlog tegen Frankrijk in achttienzeventig 521 00:31:09,310 --> 00:31:12,350 hadden zij ook Elsas Lotharingen ingepikt. 522 00:31:12,990 --> 00:31:16,350 Wat ze beweerde in een deel van Elvis lotering wordt toch al 523 00:31:16,350 --> 00:31:18,430 duitsgesproken, dus dat hoort bij ons en niet bij Frankrijk. 524 00:31:19,110 --> 00:31:22,630 Waar ik geloof, veroveringen van Lodewijk de 14 die dat wilde, 525 00:31:22,870 --> 00:31:25,030 dat wilde ze terug om het maar zo te zeggen. 526 00:31:25,830 --> 00:31:28,750 En, en dat hebben we stuk weer terug moeten geven nadat ze de 527 00:31:28,750 --> 00:31:30,270 Eerste Wereldoorlog hadden verloor. 528 00:31:30,830 --> 00:31:35,270 Dus ja, het het het Duitsland van 1900 zag er enorm uit met 529 00:31:35,270 --> 00:31:38,230 die Elzas Lotharingen met chilesië met oostpruis. 530 00:31:38,270 --> 00:31:42,710 Het was een enorm land en kijk eens wat er van overgebleven is, 531 00:31:42,710 --> 00:31:45,750 hè? Het is een soort, nou ja, daar 532 00:31:45,750 --> 00:31:50,190 zie je aan dat het voeren van oorlogen dat je dat beter in het 533 00:31:50,190 --> 00:31:52,950 algemeen niet kunt doen, want dan heb je loopt altijd kans dat 534 00:31:52,950 --> 00:31:55,710 je verliest en dan raak je enorm veel terrie toer kwijt. 535 00:31:56,070 --> 00:31:58,310 Want chilesië zijn ze kwijtgeraakt aan Polen. 536 00:31:59,350 --> 00:32:01,670 Oostpruizen bestaat niet meer, Dat is de midden gedeelte. 537 00:32:01,670 --> 00:32:04,470 Dat is een stukje Rusland geworden en een stukje Polen 538 00:32:04,470 --> 00:32:06,190 geworden. Dat is het dus niet. 539 00:32:06,190 --> 00:32:11,110 En Els als loteringen hebben ze in 1918 weer terug moeten geven. 540 00:32:11,470 --> 00:32:14,630 Frankrijk. En desondanks doet Duitsland het 541 00:32:14,630 --> 00:32:17,670 eigenlijk? Ja, Misschien moet je Duitsland 542 00:32:17,670 --> 00:32:23,670 vergelijken met een vulkaan. Tweemaal in een gigantische, 543 00:32:23,670 --> 00:32:27,630 gerubelijke eruptie heeft heeft geproduceerd, maar dan heb je 544 00:32:27,630 --> 00:32:31,350 vaak dat vulkanen dood raken dode vulkaan. 545 00:32:31,790 --> 00:32:35,790 Soms komt er nog zo'n kringeltje roken uit, Maar het is eigenlijk 546 00:32:35,790 --> 00:32:38,950 niks meer. Dat kringeltje rook is de AFD, 547 00:32:39,030 --> 00:32:41,870 daar moeten we het nog over hebben in een ietsje andere 548 00:32:41,870 --> 00:32:45,310 aflevering van deze serie, maar daar zullen we het nog wel over 549 00:32:45,310 --> 00:32:48,800 hebben. Ja, Ik denk dat Duitsland in 550 00:32:48,800 --> 00:32:50,920 allerlei opzichten en doden vulkaan is. 551 00:32:51,430 --> 00:32:53,830 Dat neemt niet weg dat het Natuurlijk nog steeds de 552 00:32:53,830 --> 00:32:58,350 belangrijkste Europese natie is. Industrieel ook de belangrijkste 553 00:32:58,350 --> 00:33:02,110 Europese natie is financieel in allerlei opzichten Natuurlijk 554 00:33:02,110 --> 00:33:05,990 het drijven anker van de Van de euro van het eurogebied. 555 00:33:05,990 --> 00:33:09,870 Daar zullen we het ook nog over hebben overigens, Maar dat is 556 00:33:09,870 --> 00:33:13,910 allemaal het gevolg van de zeer succesvolle, uiteindelijk ook 557 00:33:13,910 --> 00:33:17,030 wetenschappelijk gefundeerde industriële revolutie die 558 00:33:17,030 --> 00:33:20,070 Duitsland heeft doorgemaakt In de 19e eeuw. 559 00:33:20,190 --> 00:33:21,710 Want dat begint Natuurlijk, nou ja. 560 00:33:22,550 --> 00:33:26,110 Ergens rond halverwege de eeuw Ik heb het voorbeeld van koop 561 00:33:26,110 --> 00:33:30,070 gegeven er van. Niks naar naar een gigantische. 562 00:33:30,790 --> 00:33:35,350 Ja Misschien ook staat ook vast wel in uw telefoon een leuk huis 563 00:33:35,350 --> 00:33:39,950 waar waar krop geboren is. De ondernemer Crop geen gelukkig 564 00:33:39,950 --> 00:33:43,910 mens trouwens een beetje een depressieve ziel en nou ja. 565 00:33:44,750 --> 00:33:47,990 Maar een geniale ondernemer was vaak zo depressief dat hij in 566 00:33:47,990 --> 00:33:51,230 zijn bed bleef liggen, maar hij kon kennelijk zijn bedrijf prima 567 00:33:51,230 --> 00:33:53,510 leiden, deed veel voor zijn arbeiders. 568 00:33:53,510 --> 00:33:56,670 Dat moeten nabij gezegd worden, was zo'n heel paternalistische 569 00:33:56,670 --> 00:34:00,270 ondernemer zoals je ze had in het begin van de industriële 570 00:34:00,270 --> 00:34:03,590 revolutie. De ondernemers zijn een stuk 571 00:34:03,590 --> 00:34:06,470 minder paternalistisch geworden. Is mijn intrek over de hele 572 00:34:06,470 --> 00:34:10,270 linie helaas een sociaal bewustzijn is er niet op vooruit 573 00:34:10,270 --> 00:34:12,040 gegaan. Sinds die tijd. 574 00:34:13,960 --> 00:34:16,719 Maar wat hij kijk even naar het huis waar hij geboren is. 575 00:34:17,190 --> 00:34:24,350 En dan zoekt u op Villa Hugo? Villa en dan Hugo H uw omroep 576 00:34:24,710 --> 00:34:29,230 GEL Villa Hugo is namelijk het huis wat Hij heeft Laten bouwen 577 00:34:29,550 --> 00:34:33,070 toen hij ondertussen de succesvolste ondernemer van 578 00:34:33,070 --> 00:34:35,310 Europa was geworden. En Het is eigenlijk in allerlei 579 00:34:35,310 --> 00:34:38,790 opzichten, zeker toen het gebouwd werd, volstrekt 580 00:34:38,790 --> 00:34:42,389 hysterisch ding, maar heel karakteristiek eigenlijk voor de 581 00:34:42,389 --> 00:34:48,560 Duitse industriële ontwikkeling. Want Crop Crop was bang voor dat 582 00:34:48,560 --> 00:34:52,350 het Huis In de fik zou gaan. Dus het moest zo ontworpen 583 00:34:52,350 --> 00:34:54,949 worden dat het eigenlijk onbehandbaar was hè? 584 00:34:54,949 --> 00:34:58,670 Dat bovendien voorzien van alle alle moderne technologische 585 00:34:58,670 --> 00:35:00,790 gemakken dat je denkt. Ik wist niet dat het kon, Maar 586 00:35:00,790 --> 00:35:03,270 het had. Airco had een moderne 587 00:35:03,390 --> 00:35:07,270 verwarming, Het was Het is in kijk maar op de plaatjes 588 00:35:07,430 --> 00:35:12,670 gigantisch ding werkelijk reuze, u kunt het bezoeken, Ik heb het 589 00:35:12,670 --> 00:35:14,590 ooit bezocht. Het is zeer de moeite waard, 590 00:35:14,950 --> 00:35:18,990 zijn kinderen hebben het Laten we zeggen aangepast. 591 00:35:19,720 --> 00:35:22,560 Hij had ook niks met ornamentering, dus Dat was 592 00:35:22,560 --> 00:35:26,590 gewoon één kaal gigantisch. Huis geloof. 593 00:35:27,470 --> 00:35:31,150 Ben nou even vergeten hoeveel kamers, maar daar 329 kamers 594 00:35:31,150 --> 00:35:34,310 ofzo dus Het was. Het was flink wat Het was, zo'n 595 00:35:34,750 --> 00:35:37,910 zo'n typische, onbewoonbaar reuze huis, Maar het was dus 596 00:35:37,910 --> 00:35:40,110 technologisch was. Het was het waarschijnlijk het 597 00:35:40,110 --> 00:35:44,230 modernste huis wat er op dat moment In de wereld ooit gebouwd 598 00:35:44,230 --> 00:35:45,750 was. Of het ook daadwerkelijk 599 00:35:45,750 --> 00:35:49,670 onbewoonbaar is, is nooit op de proef gesteld, Maar het zat 600 00:35:49,670 --> 00:35:52,270 solide in elkaar. Dat kun je rustig stellen. 601 00:35:52,630 --> 00:35:56,190 Hij bemoeide zich ook met alles wat met de bouw van Villa Hugo. 602 00:35:57,040 --> 00:35:58,240 Te maken had. Hij is ook voor Villa Hugo een 603 00:35:58,240 --> 00:36:01,670 speciale spoorlijn aangelegd. Dat is ook een station voor 604 00:36:01,670 --> 00:36:05,630 Villa Hugo. Je kon met dat station bij bij 605 00:36:05,630 --> 00:36:08,470 de bij de erbij komen. Dat geeft wel een beetje aan, 606 00:36:09,390 --> 00:36:11,510 nietwaar? Wat de grootste ondernemer van 607 00:36:11,510 --> 00:36:14,590 Duitsland. Hoe verder je het in feite 608 00:36:14,590 --> 00:36:16,430 gebracht? Dat is ook nog wel interessant 609 00:36:16,910 --> 00:36:20,510 dat hij had een proces uitgevonden waarmee je wel zeer 610 00:36:20,550 --> 00:36:24,430 succesvolle colonne kon bouwen, waarbij staal gegoten kon 611 00:36:24,430 --> 00:36:26,950 worden. Maar dat wou aanvankelijke 612 00:36:26,950 --> 00:36:30,990 Duitse leger niet aan. Die hadden Bronzen Kanonnen 613 00:36:31,510 --> 00:36:35,230 Voorlades in plaats van achterlades en oscoop was 614 00:36:35,230 --> 00:36:37,150 Voorladen echt soms weet je komt doen. 615 00:36:37,150 --> 00:36:40,910 Je moest een achterlader hebben, maar had hij groot gelijk in nou 616 00:36:40,910 --> 00:36:43,670 dan allebei opzichten. Technisch had hij groot gelijk, 617 00:36:43,670 --> 00:36:48,590 maar u weet militairen zijnaard conservatief en in het algemeen 618 00:36:48,990 --> 00:36:52,790 ook bezig om de laatste oorlog te winnen, hè? 619 00:36:53,190 --> 00:36:56,470 De oorlog die ik de vorige keer Misschien verloren is, maar die 620 00:36:56,470 --> 00:36:58,800 gaan ze nu winnen. Wat dat betreft is, is de 621 00:36:58,800 --> 00:37:01,920 Oekraïne Natuurlijk een heel merkwaardig zaak. 622 00:37:02,550 --> 00:37:05,910 Dat we daar zien dat je hoe hoe eigenlijk de oorlogvoering die 623 00:37:05,910 --> 00:37:08,870 wij ons hadden voorgesteld dat die Natuurlijk verdacht veel 624 00:37:08,870 --> 00:37:12,550 leek op de Tweede Wereldoorlog, dat die dat die totaal veranderd 625 00:37:12,550 --> 00:37:14,550 is. Dit is een volkomen nieuw TYPE 626 00:37:14,550 --> 00:37:18,270 van oorlog, althans deels. Wat hoogst interessant is om te 627 00:37:18,270 --> 00:37:21,310 weten Natuurlijk, want je ziet wel ja, je hebt. 628 00:37:21,310 --> 00:37:26,110 Het is een droomoorlog geworden. Dat sluit weer leuk aan op het 629 00:37:26,870 --> 00:37:30,950 korte debatje wat we hiervoor hadden over de de de verdwaalde 630 00:37:30,950 --> 00:37:36,660 drones van de Russen. Maar ja, dat nee breng kennelijk 631 00:37:36,660 --> 00:37:40,750 ook risico's met zich mee. Maar technisch technologisch is 632 00:37:40,750 --> 00:37:44,030 de oorlog bezig ingrijpend te veranderen. 633 00:37:44,790 --> 00:37:47,550 En wat eigenlijk? Ja, je zou eigenlijk de 634 00:37:47,550 --> 00:37:50,830 Oekraïners moeten belonen voor het feit dat ze ook zo inventief 635 00:37:50,830 --> 00:37:54,790 zijn in dat technologisch gefundeerde veranderingsproces. 636 00:37:55,230 --> 00:37:59,790 Maar Groep is de man die dat doet In de 19e eeuw. het Duitse 637 00:37:59,790 --> 00:38:02,350 industrie doet dat In de 19e eeuw. 638 00:38:04,160 --> 00:38:07,040 En net heeft Duitsland in feite zon, beetje denk ik. 639 00:38:08,310 --> 00:38:11,350 Nou ja technologisch is Duitsland te leider. 640 00:38:12,230 --> 00:38:15,030 Dan wereldwijde industriële revolutie denk ik. 641 00:38:15,030 --> 00:38:20,390 En dan komt Amerika op in een ongekend tempo en die nemen in 642 00:38:20,390 --> 00:38:23,950 allerlei opzichten de leiding over dat Amerika Natuurlijk al 643 00:38:23,950 --> 00:38:28,190 rond 1900 verreweg de grootste industriële mogendheid was. 644 00:38:28,190 --> 00:38:33,470 Maar in Europa was dat Zonder twijfel Duitsland een nieuwe 645 00:38:33,470 --> 00:38:36,550 aanwezigheid, een verstoring Natuurlijk van het hele. 646 00:38:37,560 --> 00:38:41,360 Europese evenwicht van grote macht waar in Engeland en 647 00:38:41,360 --> 00:38:44,790 Frankrijk Natuurlijk zo lang. Een dominante hol hadden 648 00:38:44,790 --> 00:38:47,540 gespeeld. Maar Duitsland heeft dat 649 00:38:47,540 --> 00:38:50,790 verstoord en. Of dat ons nou twee weer nou in 650 00:38:50,790 --> 00:38:53,630 ieder geval gewoon heeft ons dat de Tweede Wereldoorlog gekost. 651 00:38:54,630 --> 00:38:59,840 Om de vulkaan eruit te krijgen. Hoeveel tijd hebben we hieraan? 652 00:39:01,110 --> 00:39:04,750 Het is ongelooflijk. Dames en heren, mijn opdracht 653 00:39:04,750 --> 00:39:09,590 was 40 minuten, Het is 38 minuten en ik schenk u die twee 654 00:39:09,590 --> 00:39:13,390 minuten dat u even tevreden naar buiten kijkt dat u denkt. 655 00:39:13,390 --> 00:39:15,510 Daar rijden wij door het schitterende Duitse 656 00:39:15,510 --> 00:39:18,270 cultuurlandschap en dan hebben we ook nog geluisterd. 657 00:39:18,710 --> 00:39:21,630 Niet maar naar de opkomst van Duitsland als industriële 658 00:39:21,630 --> 00:39:25,830 mogendheid. Zonder die industrialisatie was 659 00:39:25,830 --> 00:39:28,550 het gewoon gebleven. Wat het altijd was en sommigen 660 00:39:28,550 --> 00:39:30,910 zullen daarbij stilletjes denken. 661 00:39:30,910 --> 00:39:35,770 Was dat men zo geweest? Tot zover deze allereerste 662 00:39:35,770 --> 00:39:38,890 aflevering van de Van dom tot dom podcastreeks. 663 00:39:39,410 --> 00:39:42,330 De volgende keer gaan we door en Als je die aflevering niet wilt 664 00:39:42,330 --> 00:39:45,490 missen, klik dan op volg of abonneer in je podcast app. 665 00:39:45,490 --> 00:39:48,610 Want dan krijgen die vanzelf te zien en kun je niet wachten, dan 666 00:39:48,610 --> 00:39:51,650 kun je de hele reeks nu al in één keer luisteren door te 667 00:39:51,650 --> 00:39:53,250 klikken op de link In de shownotes. 668 00:39:58,590 --> 00:40:01,550 Ja, Misschien moet je Duitsland vergelijken met een vulkaan. 669 00:40:03,390 --> 00:40:06,310 Ik heb vaak gezegd, heb ik ook niet zelf verzonnen? 670 00:40:06,310 --> 00:40:08,430 Natuurlijk. Dat kan Iedereen ook zien dat 671 00:40:08,430 --> 00:40:11,590 Natuurlijk Duitsland in zoverre vrij wonderlijk is dat het het 672 00:40:11,590 --> 00:40:15,230 die eerste helft van de 20e eeuw werkelijk de meest gruwelijke 673 00:40:15,230 --> 00:40:18,950 leiding heeft gehad in een aantal punten die maar denkbaar 674 00:40:18,950 --> 00:40:20,510 is. Wil je meer weten over de 675 00:40:20,510 --> 00:40:22,670 geschiedenis van Duitse bondskanseliers? 676 00:40:22,870 --> 00:40:25,110 We hebben een luisterboek voor je klaarstaan. 677 00:40:25,150 --> 00:40:27,710 Daarin hoor je de verhalen van Adenauer tot Merkel. 678 00:40:28,030 --> 00:40:32,670 Duitsland na 45 is in allerlei opzichten een uitgebluste 679 00:40:32,670 --> 00:40:35,350 vulkaan. Download het luisterboek Duitse 680 00:40:35,350 --> 00:40:38,190 bondskanseliers via de link In de shownotes.